(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 12. शान्तिपर्व(महाभारत)


॥ श्रीः ॥
12.189. अध्यायः 189
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भृगुणा भरद्वाजंप्रति चतुराश्रमधर्मनिरूपणम्॥ 1॥


Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

भरद्वाज उवाच। 12-189-0x(5944)(72473)
दानस्य किं फलं प्रोक्तं धर्मस्य चरितस्य च।
तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य वा॥ 12-189-1(72474)
भृगुरुवाच। 12-189-2x(5945)
हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्यायैः शान्तिरुत्तमा।
दानेन भोग इत्याहुस्तपसा सर्वमाप्नुयात्॥ 12-189-2(72475)
दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च।
सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठते॥ 12-189-3(72476)
असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते।
यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमुच्यते॥ 12-189-4(72477)
भरद्वाज उवाच। 12-189-5x(5946)
किं कस्य धर्माचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम्।
धर्मः कतिविधो वाऽपि तद्भवान्वक्तुमर्हति॥ 12-189-5(72478)
भृगुरुवाच। 12-189-6x(5947)
स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः।
तेषां स्वर्गफलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते॥ 12-189-6(72479)
भरद्वाज उवाच। 12-189-7x(5948)
यदेतच्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा।
तस्य स्वंस्वं समाचारं यथावद्वक्तुमर्हसि॥ 12-189-7(72480)
भृगुरुवाच। 12-189-8x(5949)
पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्दिष्टाः। तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममुदाहरन्ति। सम्यग्यत्र शौचसंस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभेसन्ध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय निद्रालस्ये गुरोरभिवादननवेदाभ्यासश्रवणपवित्रीकृतान्तरात्मा [त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषानित्यभिक्ष्यादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा] गुरुवचनिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात्॥ 12-189-8(72481)
भवति चात्र श्लोकः। 12-188-9x(5950)
गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमवाप्नुयात्।
तस्य स्वर्गफलावाप्तिः शुध्यते चास्य मानसमिति॥ 12-189-9(72482)
गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति। तस्य समुदाचारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः। समावृत्तानां सदाचाराणां सहधर्मचर्याफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते। धर्मार्थकामावाप्त्यर्थं त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा। हव्यकव्यनियमाभ्यां दैवतपूजासमाधिप्रसादविध्युपलब्धेन धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत्। तद्धि सर्वाश्रमाणां मूलमुदाहरन्ति। गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठायिनस्तेपामष्यत एव भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते॥ 12-189-10(72483)
वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्याशिनः स्वाध्यायप्रसङ्गिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनाभिवादनानसूयवाक्प्रदानसुखशक्त्यासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रियाचेति॥ 12-189-11(72484)
भवति चात्र श्लोकः। 12-189-12x(5951)
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते।
स तस्य दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति॥ 12-189-12(72485)
अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो वेदविद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषय अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति॥ 12-189-13(72486)
श्लोकौ चात्र भवतः। 12-189-14x(5952)
वत्सलाः सर्वभूतानां वाच्याः श्रोत्रसुखा गिरः।
परिवादापवादौ च पारुष्यं चात्र गर्हितम्॥ 12-189-14(72487)
अवज्ञानमहंकारो दम्भश्चैव विगर्हितः।
अहिंसा सत्यमक्रोधः सर्वाश्रमगतं तपः॥ 12-189-15(72488)
अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गनित्योपभोगनृत्तगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनाभिरामदर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्याणां विविधानामुपभोगः स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति॥ 12-189-16(72489)
श्लोकौ चात्र भवतः। 12-189-17x(5953)
त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे।
स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात्॥ 12-189-17(72490)
उञ्छवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्माचरणे रतः।
त्यक्तकामसुखारम्भः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः॥ ॥ 12-189-18(72491)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ 189॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-189-2 शान्तिरुपरतिः॥ 12-189-7 चतुर्णामाश्रमाणां धर्मश्चातुराश्रम्यम्॥ 12-189-9 सिध्यते चास्य मानसं इति झ. पाठः॥ 12-189-10 समावृत्तानां समापितगुरुकुलवासानां स्नातकानाम्। सहोभौ चरतां धर्ममिति दंपत्योः सहाधिकारिकं धर्मं तच्चर्याफलं पुत्रजन्म॥ 12-189-11 द्रव्योपस्कारो धनवर्जनम्। सुखशक्त्या सुखवत्या शक्त्या न तु देहपीडया। सत्क्रिया च कर्तव्येति शेषः॥ 12-189-13 निवापने पितृतर्पणेन॥ 12-189-14 वात्सल्यात्सर्बभूतेभ्यः इति परितापोपतापश्चेति च. झ. पाठः॥ 12-189-18 उञ्छः कणश आदानं तेन वृत्तिर्जीवनमस्य। कामसुखमारम्भाश्चेतिद्वन्द्वः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.